1648, 11 mei. Den Haag

Een passage uit het reisdagboek van Jan III Sobieski (1628-1696), de latere Poolse koning, en zijn broer Sobieski Marek (1628-1652), verhaalt dat beiden op 11 mei 1648 op de jaarmarkt van Den Haag een grote olifant zagen die vele kunststukjes kon, waaronder het schieten van een pistool en het zwaaien met een vendel (1). In de zomer van 1648 begon een aantal schilders te werken aan het grootse decoratieprogramma van de Oranjezaal in Huis ten Bosch ter nagedachtenis van stadhouder Frederik Hendrik. De architect Jacob van Campen had het ontworpen in samenspraak met Amalia van Solms, de weduwe van de stadhouder. Een van de doeken stelt een Triomfstoet met olifant voor (2). Het werd in 1651 geschilderd door Theodoor van Thulden in Den Bosch. Met de grote en verkeerd geplaatste slagtanden is de afgebeelde olifant geen portret van Hansken. Wel zal Hansken een belangrijke inspiratiebron geweest zijn. De olfiant, die in de periode 1647-1648 door de Nederlanden trok, was toen actueel. En men wist uiteraard dat deze olifant tussen 1633 en 1636 de stadhouder had toebehoord.

1) “Na jarmarku widzieliśmy słonia, barzo wielką bestyą, który rozmaite sztuki umiał chorągwią wywijać, z szpadą z pistoletu strzelać, z kieszenie u człowieka wybierał swym nosem cokolwiek miał, na swej trąbie nosiła chłopa i inszych wiele sztuk; [widzieliśmy] także lwa i lwicę; człeka o 4 nogach, białogłowę i 4 piersiach i inszych dwie bez rąk co nogami szycia różne robiły, dzieci barzo tłustych w lat 4 dwoje nad podziwienie, także i wielbłąda, bo to za podziwisko wielkie w tym tu kraju mają. Inszych szarlatanów z cudownemi sztukami barzo wiele.” Uit: S. Gawarecki, Dziennik podróży po Europie Jana i Marka Sobieskich oraz przydatna instrukcja ojca Jakuba Sobieskiego, Wojewody Ruskiego, dana synom jadącym za granicę, Warszawa 1883, p. 178.

[11 mei 1648, Den Haag] “Op de jaarmarkt hebben wij een olifant gezien, een groot beest, dat verschillende trucjes kon, met een vendel, met een degen, schieten met een wapen, met de slurf uitkiezen wat men in de broekzak had, met de slurf een boer optillen en vele andere trucjes; We hebben ook een leeuw en een leeuwin gezien, een mens met 4 benen, vrouw met grijs haar en 4 borsten, 2 zonder armen maar die konden met hun benen verschillend naaiwerk maken, kinderen van 4 van extreem dikke ouders, 2 om te bewonderen, ook een kameel, want deze wordt in dit land erg bewonderd. En andere charlatans met prachtige trucjes, heel veel.’’ (Vertaling Marzena Bijak, Purmerend.)

2) Het doek van Theodoor van Thulden met de olifant.

23.-Deel-van-de-triomfstoet-met-olifant-en-schilderijen.-Theodoor-van-Thulden